Khám phá lịch sử ngành sơn mài Việt Nam
Trong số 8 bức tranh quốc bảo của Việt Nam, 6 bức tranh được làm trên chất liệu sơn mài. Không ngoa khi nói không chỉ là một chất liệu hội họa, mà còn là nơi hội tụ của kỹ thuật thủ công, cảm quan thẩm mỹ Á Đông và tinh thần sáng tạo hiện đại. Sơn mài Việt Nam đã trở thành một dấu ấn quan trọng của mỹ thuật nước nhà, được nhiều thế hệ họa sĩ gìn giữ, làm mới và đưa vào đời sống nghệ thuật đương đại.
Sơn mài là gì?
Cái tên Sơn mài đã gói gọn hai bước chính của để tạo nên chất liệu hội họa này: Sơn và Mài. Phát triển từ nghề sơn, các nghệ nhân đã biến một kỹ thuật tưởng chừng chỉ để làm đồ thủ công mỹ nghệ trở thành một trường phái mỹ thuật vô cùng đặc sắc. Là một chất liệu khó và nặng tính ngẫu nhiên, người họa sĩ chỉ biết dung nhan tác phẩm của mình sau lần mài cuối cùng.
Bắt đầu phát triển mạnh mẽ trong thập niên 30 của thế kỉ XX, tranh sơn mài dần trở thành nét đặc trưng hội họa nổi bật nhất của Việt Nam trên bản đồ mỹ thuật thế giới. Một số tác giả nổi tiếng trong dòng tranh này như: Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm,...
Các bước vẽ tranh sơn mài cơ bản
- Bước 1: Phác họa bố cục, vẽ nháp ý tưởng.
- Bước 2: Phóng lớn phác thảo, vẽ chi tiết.
- Bước 3: Vẽ lên vóc, cẩn trứng/xà cừ, vẽ nét và thêm màu.
- Bước 4: Mài tranh bằng nước và giấy nhám.
- Bước 5: Toát sơn và đánh bóng tranh.
Mô tả các bước vẽ tranh sơn mài cơ bản
Điểm đặc biệt của sơn mài Việt Nam nằm ở sự tích lũy. Một bức tranh không được tạo ra chỉ bằng một lớp màu, mà bằng nhiều lớp sơn, son, then, bạc, vàng, vỏ trứng, vỏ trai hoặc các chất liệu khác. Mỗi lớp được phủ lên, để khô, xử lý, rồi tiếp tục mài mở. Nhờ vậy, tranh sơn mài có độ sâu thị giác mà nhiều chất liệu phẳng khó đạt được.
Đặc trưng thẩm mỹ của tranh sơn mài Việt Nam
Điều làm nên sức hút của tranh sơn mài Việt Nam trước hết là độ sâu của màu sắc. Màu trong sơn mài không rực theo cách trực diện, mà thường trầm, lắng, ánh lên qua nhiều tầng lớp. Những sắc đỏ son, đen then, vàng, bạc, nâu cánh gián, trắng vỏ trứng… khi được đặt cạnh nhau tạo nên cảm giác vừa cổ kính vừa sang trọng.
Thứ hai, tranh sơn mài có vẻ đẹp của ánh sáng ẩn hiện. Khi người xem di chuyển hoặc khi ánh sáng trong phòng thay đổi, bề mặt tranh cũng thay đổi theo. Chất liệu vàng, bạc, vỏ trai, vỏ trứng hoặc các lớp sơn trong có thể tạo ra hiệu ứng lấp lánh nhẹ, không phô trương nhưng rất cuốn hút. Đây là lý do tranh sơn mài thường đem lại cảm giác tĩnh tại, sâu lắng và có chiều sâu chiêm nghiệm.
Thứ ba, sơn mài Việt Nam nổi bật ở tính thủ công và tính độc bản. Mỗi lần mài là một lần mở tranh. Họa sĩ phải có kinh nghiệm để biết dừng ở đâu, mài sâu đến mức nào, giữ lại lớp nào và để lớp nào hiện ra. Chỉ cần thay đổi lực tay, thời gian mài hoặc độ dày của lớp sơn, kết quả thị giác đã có thể khác đi. Vì vậy, tranh sơn mài không dễ lặp lại hoàn toàn, ngay cả khi cùng một họa sĩ thực hiện cùng một chủ đề.
Thứ tư, tranh sơn mài Việt Nam thường mang đậm tinh thần văn hóa bản địa. Nhiều tác phẩm khai thác đề tài làng quê, thiếu nữ, lễ hội, sen, trâu, mục đồng, phố cổ, ký ức gia đình hoặc các hình ảnh dân gian. Những đề tài ấy không chỉ được kể lại bằng hình ảnh, mà còn được “ủ” trong chất sơn trầm mặc, tạo nên cảm giác vừa gần gũi vừa thiêng liêng.
Phân biệt giữa sơn ta và sơn mài
Tranh sơn mài luôn là niềm tự hào của nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Dưới bàn tay tài hoa của các nghệ nhân, những nguyên liệu thô sơ được thiên nhiên trao tặng đã biến thành những tác phẩm có màu sắc riêng.
Sơn ta chính là hồn cốt của tranh sơn mài trong suốt thế kỉ XX, như danh họa Tô Ngọc Vân chia sẻ: “Danh từ sơn mài (laque) là một danh từ mới đặt sau này để chỉ một kỹ thuật trước kia gọi là Sơn Ta nhưng đã biến hoá hẳn do nghệ thuật mài sơn. Kỹ thuật Sơn Ta cũng tương tự như sơn Tàu, có từ đời nhà Hán.[…]
Song, từ 1931 trở đi, nhờ sự tìm tòi thiết tha của một số họa sĩ có tài bỏ sơn dầu để chuyển hẳn về sơn mài, Sơn Ta đã vượt được ra ngoài nơi cầm hãm, ngang nhiên trên đường bao la của hội họa, cứ phương trời xa lạ mà tiến. Từ cái tráp, chiếc guốc, nó vượt lên bức họa lồng khung quý giá, từ một phương tiện phụ thuộc làm tôn vẽ đồ vật, nó trở nên một phương tiện độc đáo, một phương tiện lấn át cả sơn dầu. Quên dĩ vãng Sơn Ta đổi tên nhũn nhặn là Sơn Mài”.
Tuy vậy, cùng với sự phát triển của lịch sử, Việt Nam được tiếp cận với nhiều phong cách và chất liệu nghệ thuật mới. Sơn mài cũng không nằm ngoài guồng quay hội nhập khi sơn Nhật trở thành một công cụ quen thuộc trong tranh sơn mài. Nhiều người nghĩ rằng sơn Nhật giờ còn có phần “lấn lướt” sơn ta. Dù là chất liệu nào, người họa sĩ vẫn luôn mong mỏi truyền tải góc nhìn của mình đến với người xem. Chính vì vậy, chúng ta cần tìm điểm cân bằng giữa việc bảo tồn nét đẹp văn hóa của sơn ta cũng như tiếp nhận sự hiện đại từ sơn Nhật.
Sơn mài Nhật
Sơn mài Nhật cũng có chất liệu truyền thống nhưng hiện tại các họa sĩ sử dụng chất liệu này được hiểu là sơn công nghiệp của Nhật. Sơn Nhật nhanh khô và có những đặc tính phù hợp với các nước có độ ẩm thấp như nước ta. Sơn ta có hạn chế là dễ gây tác động phụ cho người sử dụng (bị “sơn ăn”), ngoài ra, khi dùng sơn ta, tranh lại phụ thuộc vào thời tiết khá nhiều. Khi thời tiết có độ ẩm cao thì sơn càng nhanh khô, nếu thời tiết khô ráo (độ ẩm thấp) thì sơn rất lâu khô vì vậy nên nhiều họa sĩ hiện tại rất yêu thích sơn mài Nhật.
Nhưng khi sử dụng sơn Nhật, để tranh được bóng, họa sĩ thường dùng một lớp sơn trong (sơn cánh gián) phủ ra bên ngoài tranh, còn nếu tranh sơn mài dùng sơn ta, chỉ cần lấy nắm tóc rối xoa lên tranh, hoặc dùng bàn tay có độ ẩm (có ít mồ hôi) xoa lên tranh, tranh sẽ rất bóng.
Dù không có độ sâu theo năm tháng như tranh sơn ta, sơn mài Nhật lại có đa dạng màu sắc để tạo ra những sắc thái vui tươi và mảng màu hiện đại hơn rất nhiều. Vì vậy, tùy theo phong cách và bút pháp cũng như cách dụng màu mà từng họa sĩ lựa chọn chất liệu riêng cho mình.
Sơn mài truyền thống
Sơn mài truyền thống dù không có nhiều màu sắc đặc biệt như sơn mài Nhật nhưng lại cần rất nhiều sự tỉ mỉ và nguyên liệu để thực hiện, chẳng hạn như thếp vàng, thếp bạc, vỏ trứng, vỏ trai, các khoáng chất vô cơ (ví dụ: son)… Đặc biệt, các tác phẩm sơn mài sử dụng chất liệu truyền thống theo thời gian sẽ có những độ sâu nhất định, có thể nôm na gọi là “màu thời gian” và mang tính độc nhất, không thể lặp lại.
Điểm khác biệt giữa Sơn ta và Sơn Nhật
Hội họa của Việt Nam nói riêng và Thế giới nói chung luôn xoay chuyển với vô số chất liệu nhưng sơn mài vẫn luôn có một chỗ đứng. Nó không ngừng phát triển, thay đổi cũng như mang đậm dấu ấn của người nghệ nhân/nghệ sĩ thực hiện dòng tranh này. Nét đẹp truyền thống của nghệ thuật tranh sơn mài là vĩnh viễn bất biến không gì thay đổi được trong giới hội họa nghệ thuật.
Một số họa sĩ tranh sơn mài tiêu biểu
Bảng Nguyễn
Bảng Nguyễn sinh năm 1958 tại Hà Nội, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Công nghiệp giai đoạn 1983–1988. Ông là hội viên Hội Mỹ thuật Hà Nội và Hội Mỹ thuật Việt Nam. Trong quá trình hoạt động nghệ thuật, Bảng Nguyễn từng nhận nhiều giải thưởng mỹ thuật và tham gia các triển lãm trong nước, quốc tế, bao gồm triển lãm giao lưu văn hóa tại Pháp, triển lãm tranh sơn mài Việt Nam – Hàn Quốc và triển lãm tranh sơn mài quốc tế tại Phúc Châu, Trung Quốc.
Phong cách của Bảng Nguyễn gợi nhiều liên tưởng đến đời sống làng quê, sinh hoạt dân gian và ký ức cộng đồng. Qua các tác phẩm của ông, người xem có thể cảm nhận sự quan tâm của ông với nhịp sống bình dị, những lát cắt đời thường và không khí văn hóa truyền thống.
Các tác phẩm sơn mài tiêu biểu của Bảng Nguyễn hiện đang trưng bày tại Green Palm Gallery như:
- Chiều vàng
- Hội xuân
- Cuộc sống hàng ngày
- Khoảnh khắc vàng
- Chị em
- Chợ
Tác phẩm tranh sơn mài “Chiều vàng” - Họa sĩ Bảng Nguyễn
Bùi Hữu Hùng
Bùi Hữu Hùng sinh năm 1957 tại Hà Nội, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Hà Nội. Ông học sơn mài từ năm 1975 tại các xưởng truyền thống, là hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam và từ năm 1996 là thành viên Hiệp hội Họa sĩ Sơn mài Quốc tế. Ông từng có nhiều triển lãm tại Việt Nam và quốc tế, trong đó có London, Hong Kong, Singapore, Paris, Dubai, New York, Brussels và nhiều địa điểm khác.
Bùi Hữu Hùng nổi bật với thế giới tranh giàu hoài niệm. Ông là họa sĩ chịu ảnh hưởng sâu từ nghề sơn truyền thống, từ đồ thờ, tượng sơn, hoành phi, câu đối đến đồ cổ trong đình chùa. Trong tranh, ông thường khai thác hình ảnh hoàng tử, công chúa, thiếu nữ, cổ vật, trang phục và hoa văn xưa, tạo nên một không gian tĩnh lặng, huyền ảo và thấm đẫm ký ức.
Các tác phẩm sơn mài tiêu biểu của Bùi Hữu Hùng tại Green Palm Gallery gồm:
- Rừng xanh
- Ký ức xanh
- Giấc mơ đỏ
- Tĩnh vật III
Tác phẩm tranh sơn mài “Ký ức xanh” - Họa sĩ Bùi Hữu Hùng
Đỗ Đức Khải
Đỗ Đức Khải sinh năm 1969, nguyên quán Hải Dương, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Ông là hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam, thuộc Ban Chủ nhiệm Nhóm Họa sĩ Sơn ta Việt Nam và từng là chuyên viên Văn phòng Trung ương Hội Mỹ thuật Việt Nam. Họa sĩ đã tham gia nhiều triển lãm mỹ thuật trong nước, triển lãm sơn mài tại Nga, Pháp, Đức, Italia, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan, cũng như các triển lãm chuyên đề sơn mài châu Á.
Phong cách của Đỗ Đức Khải gắn chặt với sơn ta truyền thống và các đề tài thiên nhiên Việt Nam. Người xem bắt gặp nhiều hình ảnh hồ sen, ao làng, chim bói cá, chuồn chuồn, chợ nổi, trưa hè… trong các tác phẩm của ông. Những đề tài ấy cho thấy một thế giới hội họa trong trẻo, yên tĩnh, giàu cảm giác phương Đông và rất phù hợp với chiều sâu trầm mặc của sơn mài.
Các tác phẩm sơn mài tiêu biểu của Đỗ Đức Khải tại Green Palm Gallery mà bạn có thẻ tham khảo:
- Chim bói cá
- Ao làng
- Khoảnh khắc bình yên
- Hồ sen
- Chợ nổi
Tác phẩm tranh sơn mài “Chợ nổi” - Họa sĩ Đỗ Đức Khải
Thành Chương
Nguyễn Thành Chương sinh năm 1949 tại Bắc Ninh. Ông học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Hà Nội từ năm 1960, bắt đầu vẽ từ khi còn rất nhỏ và từng đạt huy chương vàng trong một cuộc thi vẽ tranh dành cho trẻ em quốc tế. Ông tham gia quân đội, làm họa sĩ cho tạp chí Thống Nhất, sau đó là họa sĩ chính cho báo Văn Nghệ Hàng Tuần. Ông có quá trình triển lãm và nhận giải thưởng phong phú, trong đó năm 2001 có tác phẩm được Liên Hợp Quốc chọn in tem quốc tế.
Phong cách Thành Chương mang cá tính rất riêng trong mỹ thuật Việt Nam. Ông trung thành với các motif như chú bé mục đồng, cây sáo, con trâu, vầng trăng, chân dung tự họa; đồng thời nổi bật ở khả năng khái quát hình thể đến mức tối giản, sử dụng bảng màu mạnh và chuyển hóa tinh thần văn hóa Việt thành ngôn ngữ tạo hình hiện đại.
Các tác phẩm sơn mài tiêu biểu của Thành Chương tại Green Palm Gallery:
- Tắm nắng
- Ngày xanh,
- Làng bình yên
- Bạn thân
Tác phẩm tranh sơn mài “Tắm nắng” - Họa sĩ Thành Chương
Với người yêu nghệ thuật, tìm hiểu sơn mài không chỉ là tìm hiểu một kỹ thuật vẽ tranh, mà còn là bước vào một phần tinh hoa của mỹ thuật Việt Nam. Tại Green Palm Gallery, người xem có thể khám phá nhiều tác phẩm sơn mài của các họa sĩ như Bảng Nguyễn, Bùi Hữu Hùng, Đỗ Đức Khải, Thành Chương,...Qua đó cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp bền bỉ của chất liệu đặc biệt này trong đời sống nghệ thuật hôm nay.
|
GREEN PALM GALLERY – Phòng tranh Cọ Xanh Phòng tranh tại Hà Nội: 39 Hàng Gai, Hà Nội, Việt Nam
Phòng tranh tại TP Hồ Chí Minh: 49 Mạc Thị Bưởi, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam
|