Hồ Hữu Thủ: Người họa cõi mơ trong vô niệm
Nổi danh trong làng hội họa Sài Gòn từ trước năm 1975, đến nay họa sĩ Hồ Hữu Thủ vẫn miệt mài lao động nghệ thuật nghiêm túc và sáng tạo trong một “Tâm thức thiền” đặc biệt, hiếm thấy và khó tìm trong làng hội họa Việt Nam đương đại. Ông đạt nhiều thành tựu trong lĩnh vực tranh sơn mài trừu tượng, chinh phục những người yêu nghệ thuật và giới chuyên gia hội họa khó tính hàng đầu trong và ngoài nước. Hồ Hữu Thủ đã từng nói: “Hội họa là một trò chơi của một tâm hồn vắng lặng đầy sự thật và được biểu hiện qua những ẩn ngữ của mọi người đang có, đang khao khát, thứ dấu ấn tinh khiết vụt mở ra làm ta ngạc nhiên trong say đắm”.
Tìm hiểu về họa sĩ Hồ Hữu Thủ
Hồ Hữu Thủ (1940 - 2024) sinh ra tại Nghệ An và tốt nghiệp trường Cao đẳng Nghệ thuật Sài Gòn năm 1965. Ông từng là thành viên của Hội Nghệ sĩ trẻ và là giáo sư nghệ thuật của Trường Cao đẳng Nghệ thuật Sài Gòn trước năm 1975. Hồ Hữu Thủ cũng đã thực hiện 15 cuộc triển lãm cá nhân và triển lãm ở nước ngoài tại nhiều quốc gia như Pháp, Canada, Đức, Singapore… Xuất hiện trong nhiều phiên đấu giá, năm 1959, nghệ sĩ Hồ Hữu Thu đã xuất sắc giành giải Bạc ESSO và năm 1990, ông đã giành giải Nhì Giải thưởng Nghệ thuật Quốc gia. Tác phẩm của ông cũng được giới thiệu tại nhiều không gian nghệ thuật ở Singapore, Pháp, Nhật Bản, Malaysia, Mỹ và một số quốc gia khác.
Sự gắn bó của Hồ Hữu Thủ với sơn ta được nuôi dưỡng từ quá trình học tập mỹ thuật bài bản và những năm tháng tiếp xúc, nghiên cứu chất liệu truyền thống này. Dù được đào tạo về sơn dầu, ông vẫn không ngừng thử nghiệm với sơn mài, từ đó hình thành khả năng sáng tác linh hoạt trên cả hai chất liệu. Thay vì xem sơn mài như một bề mặt bắt buộc phải bóng, phẳng và tuân theo những quy chuẩn cố định, ông muốn mở rộng giới hạn của chất liệu, từng đề xuất cách gọi “sơn ta tổng hợp” để nhấn mạnh tinh thần linh hoạt ấy. Qua quá trình thử nghiệm và cách tân, Hồ Hữu Thủ tạo nên những tác phẩm vừa lưu giữ vẻ trầm mặc của chất liệu truyền thống, vừa có nét phóng khoáng của hội họa hiện đại.
Hội họa Hồ Hữu Thủ có sự chuyển biến từ khuynh hướng siêu thực, lãng mạn sang ngôn ngữ trừu tượng cô đọng. Tranh của ông thường không chứa quá nhiều chi tiết mà tập trung vào một vài hình tượng như người phụ nữ, hoa sen, vầng trăng hoặc những dáng hình nửa thực nửa mơ. Các hình tượng có thể xuất hiện riêng lẻ, song hành hoặc hòa quyện thành một chỉnh thể giàu liên tưởng.
Họa sĩ Hồ Hữu Thủ bên tác phẩm của ông
Hồ Hữu Thủ: Đưa cõi mơ vào không gian hội họa tĩnh lặng
Hồ Hữu Thủ đến với tranh như một sự giải tỏa tâm hồn, thế giới nghệ thuật mà ông xây đắp nên và cần đạt tới là sự siêu thoát, thăng hoa và giàu tính mỹ cảm. Bởi vậy trong thế giới tranh của ông ít xuất hiện nhiều chi tiết, sự vật, hay hình ảnh mà họa sĩ chủ yếu chỉ tập trung vào việc xây dựng ít đối tượng nhưng lại gợi cho ta nhiều liên tưởng, đặc biệt là lối vẽ siêu thực và toát lên tâm thức thiền đặc trưng của họa sĩ Hồ Hữu Thủ nói riêng và hội họa phương Đông nói chung. Trong tranh của ông, motif quen thuộc dễ thấy là người phụ nữ – hoa sen – mảnh trăng, đôi lúc xuất hiện đơn lẻ, hoặc theo cặp hoặc cả ba đối tượng ấy tạo thành một chỉnh thể khó thay thế trong nghệ thuật độc đáo mang tên Hồ Hữu Thủ. Những cô gái trong tranh Hồ Hữu Thủ hiện lên với nhiều tâm thế, lúc quấn quít, lúc lả lơi, lúc thì lại cô đơn và bí ẩn lạ kỳ.
Trên những nẻo đường sáng tạo, có nhiều họa sĩ ôm choàng lấy hiện thực để nuôi dưỡng tâm hồn, nhưng có người lại để cho mộng ảo tuôn trào mà nuôi hiện thực. Hồ Hữu Thủ rơi vào trường hợp thứ hai. Nhiều bức tranh phản ánh bao khắc khoải của những tâm hồn chới với, những tiếng kêu nghẹn ngào của tin yêu đã vụt tắt, nhưng cũng có những bức tranh là bến hẹn muôn đời của nhạc và thơ, phản ánh một tâm hồn làm miền cư ngụ thái hòa cho mộng ảo.
Xem tranh ông, người yêu tranh có thêm những ý niệm nghệ thuật mới lạ, độc đáo, phá vỡ những thông lệ hội họa bình thường, phổ biến để đạt đến cảnh giới Thiền đặc sắc. Nhiều người nhận định rằng cõi mộng ảo trong tranh Hồ Hữu Thủ chính là phiên bản của tâm hồn ông, chân thật và an nhiên như tự tính rỗng rang vốn có của một con người buông bỏ bản ngã và cái Tôi cá nhân để tìm về trạng thái tĩnh lặng, nơi ngọn nguồn của mọi sáng tạo được khơi dậy. Vậy điều gì đã tạo nên chất mộng ảo trong tranh Hồ Hữu Thủ? Đó là quá trình hình thành của một ngôn ngữ vô thức qua lăng kính tâm hồn họa sĩ, ở đây hiện thực bị chối xóa hết đường nét, lý trí không còn nơi nương thân, và chỉ có nhạt nhòa làm nên mộng mị và mộng mị đã làm nên chất nhạc và chất thơ.
Ngắm và ngẫm một số tác phẩm của Hồ Hữu Thủ
Cô gái và hoa sen
Trong tác phẩm sơn dầu “Cô gái và hoa sen”, kích thước 100 x 100 cm, hai hình tượng quen thuộc trong hội họa Hồ Hữu Thủ cùng xuất hiện và bổ sung ý nghĩa cho nhau. Hình ảnh cô gái đại diện cho vẻ đẹp con người, trong khi hoa sen đại diện cho vẻ đẹp của thiên nhiên. Ấn tượng đặc biệt của bức tranh nằm ở sự đối lập trong hướng chuyển động: những cánh sen như bị làn gió cuốn nghiêng về một phía, trong khi cô gái vẫn bước đi theo chiều ngược lại. Chi tiết ấy khiến vẻ đẹp nữ tính trong tranh không chỉ mong manh, yêu kiều mà còn toát lên sự kiên định, bản lĩnh và sức mạnh nội tâm đầy cuốn hút.
Vẻ đẹp người thiếu nữ mong manh nhưng đầy mạnh mẽ trong “Cô gái và hoa sen” của Hồ Hữu Thủ
Tiếng vang của hạnh phúc
Có kích thước 100 x 200 cm, “Tiếng vang của hạnh phúc” mở ra một trường nhìn rộng hơn so với nhiều sáng tác khổ vuông của Hồ Hữu Thủ. Hình ảnh những thiếu nữ trong trạng thái thư thái, khép mắt để cảm nhận, hòa cùng hoa, nhạc cụ và các lớp màu đan xen đã tạo nên một bầu không khí vừa mộng mị vừa siêu thực. Tất cả gợi cảm giác con người đang hoàn toàn thả mình trong những khoảnh khắc an nhiên, để niềm vui không chỉ hiện diện tức thời mà còn ngân vang như một dư âm sâu lắng của hạnh phúc.
Tác phẩm tranh sơn dầu “Tiếng vang của hạnh phúc” - kích thước 100 x 200 cm
Trăng tròn
“Trăng tròn” là tác phẩm sơn dầu của Hồ Hữu Thủ, có kích thước 100 x 100 cm. Thay vì tái hiện vầng trăng theo lối tả thực, họa sĩ sử dụng những lớp màu lan tỏa như ánh trăng để làm nổi bật vẻ đẹp của người thiếu nữ. Nguồn sáng huyền ảo bao phủ toàn bộ không gian, gợi cảm giác vừa sâu thẳm vừa bí ẩn như ánh trăng đang tràn ngập giữa vũ trụ. Trong bầu không khí ấy, hình ảnh người phụ nữ hiện lên mong manh, thanh khiết nhưng không hề mờ nhạt; trái lại, nàng như mang trong mình cả chiều sâu của bóng đêm và sự vĩnh hằng. Tác phẩm vì thế khơi dậy những rung cảm tinh tế, đưa người xem đến gần hơn với vẻ đẹp trong trẻo, kín đáo và đầy nội tâm của người thiếu nữ.
Vẻ đẹp ánh trăng soi rọi vẻ đẹp người phụ nữ trong tác phẩm “Trăng tròn”
Quyến rũ
Tiếp tục là một tác phẩm sơn dầu, khổ vuông kích thước 100 x 100cm của tác giả Hồ Hữu Thủ. Cũng tiếp tục là hình ảnh người con gái trong tà áo dài truyền thống, nhưng nét quyến rũ của nàng nổi bật lên nhờ tài kết hợp màu sắc tinh tế của họa sĩ. Trên nền màu tối của xanh than lại lấp ló vẻ đẹp rực rỡ, đầy sức sống của người thiếu nữ. Vẻ đẹp đậm chất Á Đông hòa cùng sắc hoa nàng cầm trên tay tạo nên một tổng thể vừa mềm mại, thanh lịch, vừa cuốn hút và giàu cảm xúc.
Ngắm nhìn vẻ đẹp quyến rũ đầy bí ẩn mà Hồ Hữu Thủ khắc họa trong tác phẩm “Quyến rũ”
Để cảm nhận trọn vẹn hơn sắc độ, bề mặt chất liệu và những khoảng lặng đặc trưng trong tranh của họa sĩ, người yêu nghệ thuật có thể tham khảo bộ sưu tập tác phẩm Hồ Hữu Thủ tại Green Palm Gallery.